Antariche Guj by Ruchita Sahil | काही गोष्टी बाई सांगत नाही, पण जगत असते

काही दिवसांपूर्वी एका पुस्तकाचं मुखपृष्ठ पाहिलं.

नाव वाचलं.

गुज अंतरी.

मनातलं काहीतरी.

आपण सगळेच काही ना काही मनात ठेवतो. काही गोष्टी बोलतो. काही अर्धवट सांगतो. आणि काही गोष्टी अशा असतात ज्या कुणालाच सांगायच्या नसतात.

पण बाईच्या बाबतीत हा न सांगितलेला भाग कदाचित थोडा मोठा असतो.

कारण बाईने काय करावं याबद्दल आपल्या समाजाकडे मतं फार आहेत.

ती कशी दिसावी.

काय घालावं.

कुठे जावं.

कुणाशी बोलावं.

किती हसायचं.

किती बोलायचं.

लग्न कधी करायचं.

लग्नानंतर कसं वागायचं.

आई झाल्यावर कसं वागायचं.

यादी संपत नाही.

पण एका प्रश्नाचं उत्तर आपण फार कमी वेळा शोधतो.

तिला स्वतःला काय हवं आहे?

Ruchita Sahil यांचा Antariche Guj हा कथासंग्रह मला याच प्रश्नाजवळ घेऊन जातो.

या संग्रहात दहा कथा आहेत. प्रत्येक कथा वेगळ्या स्त्रीकडे, वेगळ्या परिस्थितीकडे आणि वेगळ्या भावविश्वाकडे पाहते.

संसाराची पिकलेली पानं, रियुनियन, प्रेमाच्या डोहावरचे तरंग, ट्राय टू फिल द मेल विदीन, वासनेचा कवडसा, लव्हेबल इयर रिग्ज, बॉयफ्रेंड ॲण्ड फ्रेंडबॉय, सेल्फ-सॅटिस्फॅक्शन, वावटळ आणि सुनीताचं जग.

या कथा एकाच प्रकारच्या स्त्रीची प्रतिमा तयार करत नाहीत.

आणि तेच या संग्रहाचं एक महत्त्वाचं वैशिष्ट्य आहे.

कारण “स्त्री” म्हटलं की आपण अनेकदा तिची एकच चौकट तयार करतो.

पण स्त्री म्हणजे एकच अनुभव नाही.

शहरातली स्त्री वेगळी.

गावातली वेगळी.

नोकरी करणारी वेगळी.

घर सांभाळणारी वेगळी.

विवाहित वेगळी.

अविवाहित वेगळी.

प्रेमात असलेली वेगळी.

एकटी राहणारी वेगळी.

परिस्थिती बदलते, तसं तिचं जग बदलतं.

आणि त्या जगाबरोबर तिच्या इच्छा, भीती, असूया, प्रेम, आकर्षण आणि संघर्षही बदलतात.

स्त्रीच्या शरीरापलीकडे तिचं मन आहे

पुस्तकाच्या सुरुवातीलाच लेखिका एक महत्त्वाची गोष्ट मांडतात.

स्त्रीकडे पाहताना समाजाचं लक्ष अनेकदा तिच्या शरीराकडे जातं.

पण त्या शरीरात एक मनही असतं.

ते मन बाकी माणसांसारखंच आहे.

ते रागावतं.

हळवं होतं.

प्रेम करतं.

मत्सर करतं.

आकर्षित होतं.

स्वतःसाठी काहीतरी हवं असतं.

आणि कधी कधी स्वतःलाच धक्का देणाऱ्या इच्छा मनात आणतं.

पण या भावनांसाठी स्त्रीला मिळणारी सामाजिक जागा अजूनही मर्यादित आहे.

याच ठिकाणी Antariche Guj महत्त्वाचं होतं.

कारण स्त्रीला फक्त आई, पत्नी, मुलगी, प्रेयसी किंवा सहकारी म्हणून न पाहता ती एक स्वतंत्र व्यक्ती आहे, या

कल्पनेकडे हे कथालेखन वारंवार परततं.

एक छोटासा इयर रिग्जचा प्रसंग

लव्हेबल इयर रिग्जमधला एक प्रसंग माझ्या लक्षात राहिला.

अपर्णा रडत असते.

रिया तिचे हात हातात घेते. तिला शांत करते. पाणी देते.

मग एक डबी काढते.

त्यातून इयर रिग्ज काढून अपर्णाच्या हातात देते.

अपर्णा ते कानात घालते.

रिया तिच्यासमोर आरसा धरते.

“बघ कशा दिसतायेत, शोभताहेत की नाही.”

बस.

एवढाच प्रसंग.

पण तो बराच वेळ मनात राहतो.

आपण दागिना देतो म्हणजे एखाद्याला सजवलं, असं सहज म्हणतो.

पण कधी कधी एखादी छोटी वस्तू एखाद्या माणसाला स्वतःकडे पुन्हा पाहायला लावते.

कदाचित अपर्णासाठी तो क्षण तसाच असावा.

दुसऱ्यांच्या नजरेतून स्वतःकडे पाहत आलेल्या स्त्रीने एका क्षणी स्वतःला स्वतःच्या नजरेतून पाहणं.

मला स्त्रीच्या स्वातंत्र्याची सुरुवात अनेकदा अशीच वाटते.

मोठ्या घोषणांपासून नाही.

एखादी स्वतःला आवडलेली वस्तू घेण्यापासून.

आरशात स्वतःकडे पाहण्यापासून.

कुणाला न सांगता एखादी इच्छा मनात ठेवण्यापासून.

किंवा एक दिवस ती इच्छा मोठ्याने बोलण्यापासून.

प्रेम आणि शारीरिक इच्छा

या संग्रहात प्रेम आहे.

पण फक्त प्रेम नाही.

शारीरिक आकर्षण आहे.

वासना आहे.

स्वतःच्या शरीराची आणि इच्छेची जाणीव आहे.

आणि हा भाग महत्त्वाचा आहे.

कारण स्त्रीला प्रेम हवं असू शकतं हे समाज तुलनेने सहज स्वीकारतो.

पण तिला शारीरिक जवळिकीची इच्छा असू शकते, हे मान्य करताना अजूनही अनेकांना अस्वस्थता जाणवते.

एका कथेत महाबळेश्वरला गेलेलं जोडपं आहे. पुरुष प्रपोज करतो. ती वेळ मागते. दोन दिवस जातात. जवळीक वाढते, पण पुढे काही घडत नाही.

परतताना ती त्याला विचारते,

सुंदर मुलीला डेटवर घेऊन गेलास, पण कोरडाच परत आलास, असं तर वाटत नाही ना तुला?

वाक्य वाचताना मला हसू आलं.

पण त्यापेक्षा जास्त विचार आला.

हेच वाक्य एखाद्या पुरुषाने म्हटलं असतं तर आपण त्याला सहज स्वीकारलं असतं.

स्त्रीच्या तोंडी आलं की ते अजूनही आपल्याला थांबवतं.

हीच आपल्या सामाजिक चौकटीची गंमत आहे.

आपण स्त्रीच्या भावनांना परवानगी देतो.

पण तिच्या इच्छांना?

तिथे अजूनही अनेक अटी आहेत.

आणि इथे पुस्तकाबरोबर थोडं असहमतही होता येतं

या कथांमधून स्त्रीच्या इच्छा आणि शरीराला आवाज मिळतो.

ते आवश्यक आहे.

पण त्याच वेळी एक प्रश्नही निर्माण होतो.

स्त्रीच्या इच्छांना आवाज देताना तिचं संपूर्ण अस्तित्व पुन्हा शरीराभोवतीच फिरू नये, याची काळजी आपण

घेतोय का?

कारण स्त्रीला इच्छा आहेत म्हणजे ती फक्त इच्छांची बनलेली व्यक्ती नाही.

ती आई असू शकते.

पत्नी असू शकते.

मुलगी असू शकते.

प्रेयसी असू शकते.

व्यावसायिक असू शकते.

आणि या सगळ्यांच्या पलीकडे ती फक्त ती असू शकते.

मला Antariche Guj सर्वाधिक रंजक वाटतं ते याच सीमारेषेवर.

आपण आपल्या जवळच्या माणसांना खरंच ओळखतो का?

लेखिकेने प्रस्तावनेत या कथा कशा आकाराला आल्या याबद्दल लिहिलं आहे.

नात्यातल्या स्त्रिया, कॉलेजमधल्या मैत्रिणी, ऑफिसमधल्या सहकारी आणि भेटलेल्या अनेक स्त्रियांच्या व्यक्तिमत्त्वातले रंग या कथांमध्ये आले आहेत. त्यांच्या आयुष्यातल्या घटना, दुःख, असूया, ईर्ष्या यांतून त्यांच्या मनात काय चाललं असेल, याचा अंदाज घेत कथा तयार झाल्या.

लेखक म्हणून ही प्रक्रिया अगदी नैसर्गिक आहे.

आपण सगळेच आपल्या आजूबाजूच्या माणसांकडून काहीतरी घेत असतो.

पण वाचक म्हणून मला त्यातून एक वेगळाच प्रश्न मिळाला.

आपण एखाद्याला ओळखतो असं म्हणणं किती धोकादायक आहे?

आपल्या आईचा दिवस कसा गेला हे माहीत असतं.

पण तिला त्या दिवशी खरंच कसं वाटलं होतं, हे माहीत असतं का?

आपल्या बायकोने दिवसभर काय केलं हे माहीत असतं.

पण तिला त्या दिवशी स्वतःसाठी काय करावंसं वाटलं होतं, हे माहीत असतं का?

आपल्या मैत्रिणीशी तासभर बोलतो.

पण तिने त्या तासात काय सांगितलं नाही, हे आपल्याला कधी कळतं का?

कदाचित नाही.

आणि ही गोष्ट फक्त स्त्रियांबद्दल नाही.

माणसांबद्दल आहे.

फरक एवढाच की स्त्रियांना अनेक पिढ्यांपासून त्यांच्या मनातलं थोडं जास्त दाबून ठेवायला शिकवलं गेलं आहे.

म्हणून Antariche Gujचं शीर्षक शेवटपर्यंत मनात राहतं.

गुज अंतरी.

मनातलं गुपित.

पण प्रत्येक गुपित उघड करण्यासाठी दार तोडावं लागत नाही.

कधी दार उघडण्याची वाट पाहावी लागते.

कधी समोरची व्यक्ती बोलायला लागेपर्यंत शांत बसावं लागतं.

आणि कधी हेही मान्य करावं लागतं की ती व्यक्ती आपल्याला आत येऊ देईल की नाही, हे ठरवण्याचा अधिकार

तिचाच आहे.

या संग्रहातल्या सगळ्या कथा मला सारख्या ताकदीच्या वाटल्या नाहीत. काही भावनांना आणखी वेळ दिला असता तर परिणाम अधिक खोल गेला असता असं वाटतं. काही ठिकाणी कथा अजून आत शिरू शकल्या असत्या.

पण या पुस्तकाची किंमत केवळ प्रत्येक कथा किती परिपूर्ण आहे यावर ठरत नाही.

या कथा एक काम करतात.

त्या आपली नजर थोडी बदलतात.

स्त्रीकडे पाहताना आपण नेहमी बाहेरून आत जातो.

ती कशी दिसते?

काय करते?

कुणाची आहे?

कसं वागते?

पण कदाचित उलट दिशेने पाहण्याची वेळ आली आहे.

ही व्यक्ती आतून काय जगत असेल?

आणि त्याहून महत्त्वाचं,

मला ते माहीत नसण्याचा अधिकारही तिला आहे का?

हा प्रश्न Antariche Guj वाचून माझ्याबरोबर राहिला.

कारण शेवटी प्रत्येक माणसाच्या मनात एक अशी खोली असते जिथे दुसऱ्यांना प्रवेश नसतो.

Antariche Guj त्या बंद दरवाज्याजवळ घेऊन जातं.

कधी दार उघडतं.

कधी फक्त फट पडते.

आणि कधी लक्षात येतं की समोरची व्यक्ती आपल्याला आत येऊ देईल की नाही, हे ठरवणारी व्यक्ती आपण

नाही.

कदाचित एखाद्या स्त्रीला समजून घेण्याची सुरुवात तिच्या मनात काय आहे हे सांगण्यापासून होत नाही.

तिला ते स्वतःच्या शब्दांत सांगू द्यायची तयारी ठेवण्यापासून होते.

आणि म्हणून Antariche Guj वाचून माझ्याकडे मोठा निष्कर्ष उरलेला नाही.

एक साधी जाणीव मात्र नक्की उरली.

आपल्या ओळखीच्या माणसांबद्दल आपल्याला जितकं माहीत असतं, त्यापेक्षा त्यांच्या मनात बरंच काही न सांगितलेलं असतं.

ते ऐकण्यासाठी नेहमी प्रश्नांची गरज नसते.

कधी कधी फक्त थोडं शांत बसावं लागतं.